دهکده‌ای که دیگر نیست: چرا مادر به حلقه نیاز دارد، نه فقط به اطلاعات

ضرب‌المثل معروفی هست که «برای بزرگ کردن یک کودک، یک دهکده لازم است». کمتر گفته می‌شود که آن دهکده کجا رفت.

تا دو نسل پیش، مادر جوان تنها نبود. مادربزرگ در همان خانه یا همان کوچه بود، خاله هر روز سر می‌زد، همسایه کودک را یک ساعت نگه می‌داشت، و مهم‌تر از همه‌ی این‌ها: مادر هر روز چند بانوی دیگر را می‌دید که همین کار را می‌کردند. امروز بیشتر مادران این کار را در آپارتمانی انجام می‌دهند که تا ساعت پنج عصر کسی درش را نمی‌زند، با همسری که دیر می‌رسد، و با اینترنتی که اطلاعات زیاد می‌دهد و همراهی کم.

اطلاعات زیاد، حلقه کم

نسل ما درباره‌ی تربیت کودک بیشتر از هر نسلی می‌داند: دلبستگی، مرز، تغذیه، خواب. و با این همه، شاخص‌های تنهایی و فرسودگی مادران در پژوهش‌های سال‌های اخیر بالاتر از قبل است. دلیلش این نیست که اطلاعات بد است؛ این است که اطلاعات جای حلقه را نمی‌گیرد. اطلاعات می‌گوید چه کنی؛ حلقه کسی است که وقتی نتوانستی، کنارت می‌نشیند.

پژوهش چه می‌گوید

• مرور لیهی-وارن و همکاران (۲۰۱۲) روی مادرانِ بار اول نشان داد حمایت اجتماعی، به‌ویژه از جنس عملی و هیجانی، با خودکارآمدی مادر رابطه‌ی مستقیم و با افسردگی پس از زایمان رابطه‌ی معکوس دارد.
• فراتحلیل شانگ و همکاران (۲۰۲۰) روی ده‌ها مطالعه، حمایت اجتماعی پایین را یکی از عوامل خطر ثابت برای افسردگی پس از زایمان در فرهنگ‌های مختلف گزارش کرد.
• پژوهش‌های دنیس و همکاران درباره‌ی «حمایت همتا» (مادر به مادر، از طریق تماس منظم) نشان داد همین تماس ساده می‌تواند خطر افسردگی را در مادرانِ در معرض خطر به شکل معناداری کم کند.
• سازمان جهانی بهداشت در راهنمای ۲۰۲۲ خود، حمایت اجتماعی را جزو مداخلات پایه‌ی سلامت روان مادر و کودک آورده، کنار غربالگری و درمان.

نکته‌ی ظریف این پژوهش‌ها این است که حتی احساسِ در دسترس بودنِ حمایت، اثر دارد؛ یعنی دانستن این‌که جایی هست که می‌شود رفت، پیش از این‌که بروی.

یک حلقه‌ی خوب چه شکلی است

هر جمعی حلقه نیست. گروه‌هایی که در آن‌ها مقایسه، نصیحت یا رقابتِ «کی بهتر مادری می‌کند» هست، گاهی از تنهایی بدترند. از تجربه‌ی کسانی که چنین حلقه‌هایی ساخته‌اند، سه ویژگی مشترک درمی‌آید:

۱. منظم است. همان روز، همان ساعت، همان جا. حلقه‌ای که باید هر بار برایش برنامه‌ریزی کرد، به زودی از بین می‌رود. تکرار، بخشی از اثر است.

۲. بی‌قضاوت است. کسی برای کسی نسخه نمی‌پیچد مگر بخواهد. جمله‌ی «من هم همین‌طور بودم» بیشتر از «باید این کار را بکنی» کار می‌کند.

۳. در آن می‌شود کاری نکرد. جایی که لازم نیست حرف بزنی، شرکت کنی یا چیزی بسازی. فقط می‌توانی بنشینی، قهوه‌ات را بخوری و بدانی چند نفر دیگر هم همین‌جا هستند.

فمیلی: تلاشی برای ساختن حلقه در یک محله

روشا فمیلی از همین سه ویژگی شروع می‌شود. کافه‌ای که هر روز از ۸ صبح تا ۹ شب باز است و لازم نیست در آن کاری بکنی؛ شنبه تا پنجشنبه فضای بانوان و کودکان است و جمعه‌ها خانوادگی. و به‌زودی دورهمی‌هایی با ریتم ثابت (هم‌خوانی کتاب، صبح آرام، مهمان ماه) و کارگاه‌های والدگری که در آن‌ها تسهیلگر هست، نه واعظ. همه‌ی این‌ها طبقه‌ی بالای همان خانه‌ای است که کودک در آن بازی می‌کند؛ نزدیک به اندازه‌ای که نگران نباشی، دور به اندازه‌ای که خودت باشی.

دهکده برنمی‌گردد. ولی می‌شود در یک محله، یک طبقه ساخت که کارش را بکند.