برنامهی نوپدید: وقتی برنامه از کودک می‌روید
Emergent Curriculum یعنی برنامه‌ای که از علاقه‌ی زنده‌ی کودکان جوانه می‌زند، نه از جدول. ریشه‌ها، چرخه‌ی مشاهده و برنامهریزی، و تفاوتش با بیبرنامگی.
تصور کنید صبح یکی از کودکان با یک حلزون در دست وارد میشود. در یک برنامهی معمولی، حلزون در گوشه‌ای گذاشته میشود و «فعالیت امروز» طبق جدول اجرا میشود. در برنامهی نوپدید (Emergent Curriculum)، حلزون همان فعالیت امروز است، و شاید فعالیت سه هفتهی آینده: حلزون چه می‌خورد؟ خانه‌اش چطور است؟ چقدر آهسته می‌رود؟ میشود مسابقه‌ی حلزون گذاشت؟ میشود خانه‌ی حلزون ساخت؟
اصطلاح از کجا آمد؟
عبارت Emergent Curriculum را الیزابت جونز در دههی ۱۹۷۰ رایج کرد و در سال ۱۹۹۴ با جان نیمو کتابی به همین نام برای انجمن ملی آموزش کودکان خردسال آمریکا (NAEYC) نوشت. ایده‌ی اصلی ساده است: برنامه از پیش نوشته نمی‌شود؛ از تعامل روزانه‌ی کودکان، همراهان، خانواده‌ها و محیط «سر بر می‌آورد». ریشه‌های آن به جان دیویی و کار رجیو امیلیا برمیگردد.
برنامهی نوپدید بیبرنامگی نیست
این مهم‌ترین سوءتفاهم است. نوپدید بودن به معنای «هر چه پیش آید» نیست. اتفاقاً همراهان در این رویکرد بیشتر برنامهریزی میکنند، فقط بعد از مشاهده، نه قبل از آن. چرخه‌ی کار این است:
- مشاهده. کودکان به چه چیزی کشیده می‌شوند؟ چه سؤالی تکرار میشود؟ چه بازی‌ای چند روز ادامه پیدا کرده؟
- مستندسازی. یادداشت، عکس، نقل قول. نه برای آلبوم، برای فکرکردن.
- گفت‌وگو. همراهان با هم (و گاهی با کودکان) می‌نشینند: این علاقه به کجا می‌تواند برود؟ چه موادی لازم است؟ چه سؤالی میشود پرسید؟
- آماده‌کردن محیط. به‌جای «درس دادن»، امکان فراهم میشود: کتاب حلزون، ذره‌بین، خاک، کاهو.
- دوباره مشاهده. و چرخه ادامه پیدا می‌کند تا علاقه فروکش کند یا به چیز تازه‌ای تبدیل شود.
منابع برنامه
جونز و نیمو می‌گویند برنامه از چند سرچشمه می‌روید: علاقه‌ی کودکان، علاقه‌ی خود همراهان (بزرگ‌تری که خودش مشتاق نیست، شوق نمی‌سازد)، اتفاق‌های محیط (باران، ساخت‌وساز همسایه، برف)، فرهنگ و خانواده (نوروز، یلدا، مهمان)، و ارزش‌های خودِ مرکز. برنامهی خوب جایی است که این سرچشمه‌ها به هم می‌رسند.
چه چیزی می‌سازد؟
کودکی که در برنامهی نوپدید بزرگ میشود، یاد می‌گیرد سؤالش مهم است. یاد می‌گیرد یک موضوع را چند هفته دنبال کند (تمرکز و پشتکار). یاد می‌گیرد از راه‌های مختلف یک چیز را بفهمد (نقاشی، ساختن، حرف زدن، اندازه گرفتن). و مهم‌تر از همه: یاد می‌گیرد یادگیری لذت‌بخش است، چون هیچ‌وقت از بیرون به او تحمیل نشده.
نقدها و سختی‌ها
برنامهی نوپدید به همراهانی نیاز دارد که هم مشاهده‌گر خوبی باشند، هم دانش گسترده‌ای داشته باشند تا هر علاقهای را به جای معناداری ببرند. برای خانواده‌هایی که «برنامهی هفتگی» می‌خواهند، توضیحش سخت است. و اگر همراه تجربه نداشته باشد، به‌راحتی به بیبرنامگی یا برعکس، به تحمیل علاقه‌ی خودش زیر نام کودک می‌لغزد.
در روشا
روز روشا اسکلت ثابتی دارد (سلامِ صبح، بازی آزاد، قصه، ناهار) اما محتوای هر بخش نوپدید است. برنامه‌های شش‌گانه‌ی ما (بازی آزاد، قصه، هنر، موسیقی، باغچه، آشپزی) سرچشمه‌اند، نه جدول. هر هفته همراهان بر اساس مستندهای هفتهی قبل، محیط را برای هفتهی بعد آماده میکنند، و گزارش روزانه به مادرها بخشی از همین مستندسازی است.
منابع و مرجع رویکرد
- Elizabeth Jones & John Nimmo, Emergent Curriculum (NAEYC, 1994)
- NAEYC، انجمن ملی آموزش کودکان خردسال آمریکا: naeyc.org
- Susan Stacey, Emergent Curriculum in Early Childhood Settings (Redleaf Press, 2009)